Waterlinie weekendtocht: op de fiets op zoek naar Utrechts Werelderfgoed!

Vanaf het moment dat ik op de fiets stap, dompel ik me onder in de geschiedenis van Utrecht. Onder het Domplein ontdek ik de resten van een Romeins castellum. Daarna fiets ik langs de mooiste forten en verdedigingswerken van Utrecht en volg ik de Oude en Nieuwe Hollandse Waterlinie. Hierna trek ik me terug in de natuur en ontdek de poldergebieden Alblasserwaard en Lopikerwaard. Een heerlijke en afwisselende bikepackingtocht, waar ik mijn eigen provincie weer een beetje beter ontdek.

Want, zo besloot ik, het werd weer eens tijd voor een micro-adventure. En ditmaal vond ik er eentje wel heel dichtbij huis: de Weekendtocht Utrechts Werelderfgoed. Een fietstocht van 125 kilometer, die ik uitsmeer over 2 dagen zodat ik alle tijd heb om onderweg meer te weten te komen over de plekken waar ik fiets.

Ontdekkingen onder het Domplein

Maar voor mijn fietstocht start, bekijk ik eerst Utrecht zelf. De Domtoren staat nog een paar jaar in de steigers voor een restauratie, maar je vindt hier ook veel moois ónder de grond. De Romeinse Limes (de grenzen van het Romeinse Rijk) liepen dwars door wat nu het centrum van Utrecht is. Onder de Dom, in de kelders van DOMunder, zie je nog resten van het Romeinse castellum dat rond het jaar ‘200 gebouwd werd bij een doorwaadbare plek in de Rijn. 

Ik meld me bij DOMunder voor een rondleiding en met een kleine groep gaan we op ontdekkingstocht. Tussen de middeleeuwse keldermuren zie ik de eerste sporen van het Romeinse legerkamp dat hier ooit lag. Je kunt precies zien waar de muren van het castellum lagen, het legerkamp dat deel uitmaakte van de noordgrens van het Romeinse Rijk. In een vitrine liggen vondsten uit een Romeinse waterput, aangetroffen tijdens opgravingen op het Domplein. En wanneer we verder afdalen onder het Domplein, voel ik me zelf een archeoloog. Met mijn ‘slimme zaklamp’ ga ik op zoek naar de punten die ik kan scannen, waarna ik in mijn oortjes meer hoor over de bouw van de Domkerk, de zomerstorm van 1674 die een groot deel van de Dom liet instorten en het Romeinse castellum. 

Tip: wil je ook een rondleiding bij DOMunder? Dan overnacht je best in Utrecht, bijvoorbeeld bij het hostel Strowis (voor meer info: Bikepacking Holland). Het hostel ligt praktisch aan de route en hier kun je dan je fiets perfect stallen terwijl jij Utrecht verkent.

Kromhoutkazerne

Eenmaal boven de grond is het tijd om de route dan écht te starten. Ik stap op de fiets en van de Romeinen maak ik een sprong in de tijd. Naar de 19e eeuw om precies te zijn. De Utrechtse Kromhoutkazerne. Tegenwoordig is dit de campus van de Universiteit Utrecht – ik heb hier zelf geregeld colleges gevolgd. Ik fiets onder de halfronde boog met de smeedijzeren letters ‘University College’ door en maak een rondje over het exercitieterrein, naar het stafgebouw. Ooit werden hier de ontwerpen gemaakt voor de Nieuwe Hollandse Waterlinie die ik de komende dagen verder ga verkennen. Water speelde altijd een belangrijke rol in de verdediging van Nederland. En al helemaal vanaf 1815, toen de Nieuwe Hollandse Waterlinie werd aangelegd. Deze verdedigingswerken strekten zich uit van Muiden tot de Biesbosch, een heel stelsel van forten, sluizen en kanalen, en andere militaire werken.

Wist je dat de Nieuwe Hollandse Waterlinie sinds 2021 deel uitmaakt van de UNESCO werelderfgoedlijst? Samen met de Stelling van Amsterdam vertellen de waterlinies de verhalen over de verdediging van ons land met water.

Aspergeversperring

Een paar kilometer verder en net buiten Utrecht kom ik het eerste fort al tegen: Fort bij Rijnauwen, het grootste vestingwerk van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Je kunt het fort alleen bezoeken tijdens een rondleiding, vandaag zitten de toegangspoorten tot het fort potdicht. Hoewel het fort dicht is, zijn de bossen in de buurt altijd mooi om te ontdekken. En er is hier in de buurt veel meer te zien, dus ik fiets vol goede moed verder. 

Mijn fiets rolt over de kasseien die onder het poortgebouw van Amelisweerd liggen. In de weilanden waar ik doorheen fiets op weg richting Bunnik zie ik nog sporen van de waterlinie. De wegen in nabijheid van de forten werden afgesloten met tankversperringen, op de straat voor mij is precies aangegeven waar deze liep. Naast de weg zie ik het betonblok van de tankversperring liggen, en de metalen staven die pantserwagens en tanks moesten tegenhouden steken nog uit de grond. De schuine staven leken op asperges. Daarom heet de barrière ook wel een ‘aspergeversperring’. Kijk, dat heb ik die honderden keren waarop ik hier fietste, nog niet eerder ontdekt!

Een kijkje in het Waterliniemuseum

Ik zet mijn fiets natuurlijk even op de foto, het blijft een bijzonder plekje, en fiets verder tussen de boomgaarden. Al snel komt een van de grootste forten van de Nieuwe Hollandse Waterlinie in zicht: Fort bij Vechten. Op het terrein van het verdedigingswerk staan nog altijd 16 bomvrije gebouwen en een reduit; een zelfstandig verdedigbaar werk binnen een fort. Ook liggen er deels onder de grond kazematten (een soort bunkers) en een grote bomvrije kazerne. 

Met de fiets mag je het terrein niet op. Gelukkig heb ik een slot meegenomen (tip!), zodat ik mijn fiets even neer kan zetten bij de fietsenstalling. Over een houten brug steek ik de gracht over. Hier kijk ik mijn ogen uit. Op het terrein van het fort vind je namelijk het Waterliniemuseum. Een aanrader om te bezoeken, hier ontdek je alles over het fort en de Nieuwe Hollandse Waterlinie. En anders loop je sowieso een rondje over het terrein. 

Rondwandelen over de contouren van een Romeins fort

In het museum was al meer te zien over de Romeinse geschiedenis van het fort en de omgeving. Nog geen minuut fietsen na het fort zie ik deze geschiedenis tot leven komen. Castellum Fectio is een reconstructie van het oudste en grootste Romeinse fort in Nederland. In Nederland bestonden de Limes uit een kleine 20 forten (castella), en dit is er een van. Ik zet mijn fiets bij het hek en wandel even over het terrein van het castellum. De contouren zijn met betonnen markeringen in het landschap aangebracht. Zo krijg je een indruk van hoe groot het castellum was. Tip: je kunt een audiotour volgen via je eigen mobiel!

Hierna volgt de route een mooi slingerende weg. Bomen staan vol in blad en alles ruikt naar lente, heerlijk! Rechts van me vang ik nog een glimp op van de replica van een Romeinse wachttoren. Ik fiets onder het knooppunt Lunetten door en ben niet veel verder bij de Plofsluis. Ik ben al vaak over de sluis gefietst, maar wat ik niet wist is dat de Plofsluis onderdeel is van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Bij oorlogsdreiging kon het Amsterdam-Rijnkanaal hier namelijk snel afgesloten worden. Boven de sluis hing een betonnen reservoir met zand en stortsteen. Militairen konden de dunne bodem met springstof wegslaan en het kanaal zo in één keer afsluiten. Over de Plofsluis steek ik het Amsterdam-Rijnkanaal over, richting Nieuwegein.

Van Vreeswijk naar Vianen

Het stukje door Nieuwegein is weinig spannend, mooier wordt de route wanneer ik bij Vreeswijk ben. Vreeswijk is een voormalig schippersdorp. Het fort en de verdedigingswal die hier werden gebouwd beschermde de oude sluizen van Vreeswijk.

Na Vreeswijk neem ik het pontje over de Lek naar Vianen. Deze veerpont vaart niet altijd, check dus (zeker als je in het weekend fietst) de actuele vaartijden. Op het pontje steek ik langzaam de Lek over. Het ommuurde stadje Vianen komt steeds dichterbij. Het is altijd een verrassend stadje om doorheen te fietsen. Vianen heeft namelijk maar liefst 190 Rijksmonumenten! En als je net als ik even de tijd neemt om Vianen te verkennen, kun je nog veel delen van verdedigingswerken bewonderen. De stadsgracht, stadsmuren en Lekpoort. Of een van de terrasjes natuurlijk, die zien er ook verleidelijk uit.

Kamperen op Fort Everdingen?

Na Vianen volg ik de slingerende Lekdijk. Het is heerlijk fietsen! Vooral omdat ik wind in de rug heb en dus de dijk over zoef. Maar ook omdat de weg de Lek nauw volgt en ik constant word getrakteerd op mooie vergezichten over het water. Al snel komen de aarden wallen van Fort Everdingen in zicht. Zo op de grens tussen de Nederlandse gemeenten Vijfheerenlanden (provincie Utrecht) en Culemborg (provincie Gelderland) ligt het fort van de Nieuwe Hollandse Waterlinie.

Fort Everdingen moest ervoor zorgen dat vijandelijke legers niet over de Lekdijk door de waterlinie konden breken. Tegenwoordig is Fort Everdingen de thuishaven van brouwerij Duits&Lauret, die in de koele bomvrije gebouwen bier brouwt. Dat kun je proeven op het terras van de Fortbrouwerij. Na een stevig biertje gaat het fietsen misschien wat langzamer, dus wil je de route in 3 dagen fietsen dan zou je hier goed kunnen overnachten. Letterlijk midden op het fort is namelijk een camping! Toch wel een hele bijzondere plek om je tentje neer te zetten, vind je niet?

Een doorgezaagde bunker

Na het fort volg ik een stuk van de 23 kilometer lange Diefdijk. De dijk zelf is al eeuwen oud, aangelegd om het achterliggende gebied te beschermen bij wateroverlast in de Betuwe. Fietsend over de Diefdijk zie ik beneden me een bijzonder bouwwerk. Een bunker die letterlijk doormidden is gezaagd, waardoor er een wandelpad is ontstaan. De snede door de bunker gaat over in een steiger en tenslotte in een dubbele rij palen. Deze geven de inundatiehoogte aan, de hoogte dat het water zou hebben als het land onder water gezet zou worden. Ook al raast de A2 achter de bunker door, dit maakt het plekje toch iets minder fotogeniek, blijft de doorgezaagde bunker 599 een bijzondere plek. De bunker dateert dan wel uit de Tweede Wereldoorlog maar hij ligt langs de Diefdijk, die sinds de 19e eeuw onderdeel is van de Nieuwe Hollandse Waterlinie.

Lunchen in Leerdam

Langs de Linge fiets ik verder in de richting van Leerdam. Vooral in het voorjaar is het hier prachtig fietsen, met de lammetjes in de wei en slingerende fietspaden om te volgen. Inmiddels is het ook alweer vroeg in de middag. Even twijfel ik nog of ik ga lunchen bij Fort bij Asperen, maar het is er ontzettend druk. Hierom maak ik wel een rondje door het fort, dat toch weer extra bijzonder is met de glazen koepel die een stuk boven de bakstenen muren van het fort uittorent. Het complex is trouwens te bezoeken met een rondleiding, als je de slaapvertrekken, apotheek of ziekenboeg, wilt zien. 

Ik fiets de laatste kilometers door richting Leerdam. In de glasblazerij van het Nationaal Glasmuseum kun je zien hoe glasblazers kunstobjecten maken. Een smal houten bruggetje brengt me over de Linge naar De Houtloods, naast de glasblazerij. Vanaf het terras kijk ik uit op de historische stadsmuur van Leerdam met zijn opvallende torentjes.

Langs de Lek

Hoe moeilijk het ook is om me los te trekken van deze fijne lunchspot, toch ga ik weer op pad. Over een smal fietspad langs het water fiets ik van de Linge weer richting de Lek. Tussen de bomen door heb ik mooie vergezichten over de polder.

Ameide is het eerste stadje aan de Lek waar ik doorheen fiets. Toen de Franse legers van koning Lodewijk XIV in 1672 voor de deur stonden bouwden de bewoners van Ameide razendsnel een verdedigingspost. Door de Albalsserwaard fiets ik verder naar Nieuwpoort. Omdat Ameide steeds in handen kwam van de Fransen, gaven de Staten van Holland de opdracht om juist Nieuwpoort te versterken. Het stadje kreeg een verdedigingswal met zes bastions. Alleen al om de mooie gebouwen de moeite waard om hier even rond te fietsen. 

Op bezoek bij Fausto en de Stadscamping Schoonhoven

Maar een goede reden om toch verder te fietsen bevindt zich aan de andere kant van de Lek. Ik stap op de veerpont – vergeet geen kleingeld mee te nemen, hier kun je niet pinnen – en terwijl we over het water varen komt Schoonhoven langzaam in zicht. 

Ik laat Schoonhoven nog éven links liggen, en fiets richting jachthaven. Wielercafé Fausto vond je ooit in het hart van Schoonhoven, nu ligt het café op het terrein van Stadscamping Schoonhoven. Wel zo fijn, eigenlijk, want je kunt er nu overnachten op de camping, in je eigen tent, een Tiny house of in een trekkerstent. En dat laatste doe ik, want er zitten wel genoeg kilometers op voor vandaag. In de tent wacht een heerlijk bed op me van waaruit ik, als ik de voorzijde van de tent open laat, weids uitzicht heb over de Lek. ’s avonds eet ik een vegetarische burger bij Fausto en daarna geniet ik een avond van het heerlijke rustgevende gekabbel van het water en het gekwaak van de ganzen op de oever.

Dwars door Schoonhoven

’s Ochtends is het tijd voor afscheid van de Lek. Ik fiets het terrein van de camping af en kom onder de 17e-eeuwse Veerpoort door Schoonhoven binnen. De eerste vestingwerken in het stadje in de Krimpenerwaard dateren uit de 14e eeuw. Een deel van de gracht is er nog, net als een stuk stadsmuur en deel van een verdedigingstoren. En bovenal is Schoonhoven gewoon een heel mooi stadje om doorheen te fietsen én te stoppen, want cafeetjes zijn er genoeg. En je struikelt er bijna over de monumenten.

Waar ik gisteren alleen stralende zon had, begint het vandaag al te regenen voor ik Schoonhoven uit ben. De lucht ziet er dreigend uit en ik schuil voor de ergste buien voordat ik mijn route vervolg langs het riviertje de Vlist. Zelfs onder een donkere lucht is het hier prachtig fietsen. Misschien zelfs extra mooi, met die dreigende wolken boven het oer-Hollandse landschap. Over een smalle en kronkelende weg volg de route het veenriviertje de Vlist. Ooit lag hier de Koeneschans, zo kon de weg naar het oosten verdedigd worden. Nu heb je hier vooral uitzichten op molens, de weilanden en de polders. Pittoreske fietspaden gegarandeerd.

Over gravelpaden 

Een paar mooie Strade Bianche ook overigens! Zo fiets ik nu over een mooi hard gravelpad langs het water tussen de weilanden. Schapen grazen in het gras langs het pad. Zo mooi, dat het niet eens erg is dat ik even later voor een open brug moet wachten.

Als je hier op het juiste moment in het voorjaar bent is het hier in de Lopikerwaard prachtig fietsen tussen de kersen- en appelbloesem. Nu ben ik hier net te laat voor, maar wel zie ik overal langs de weg stalletjes om fruit te kopen. Alleen weer niet op zondag, helaas. Anders was ik zeker ergens gestopt om lekker fruit in te slaan. 

Naar de vesting Oudewater en Woerden

Stoppen doe ik overigens wel in Oudewater. Het oude vestingstadje maakt deel uit van de Oude Hollandse Waterlinie. Na Rampjaar 1672 kreeg de stad nieuwe vestingwerken. Oudewater heeft veel monumenten uit de 17e eeuw. De stad kreeg als enige plaats in Europa het privilege voor een weegproces bij beschuldigingen van tovenarij. Overigens werd niemand werd hier ooit tot heks veroordeeld. Bij Museum De Heksenwaag kun je jezelf laten wegen. Kijk, dat ontdek je dus alleen maar als je tijdens je fietstocht de tijd neemt om ergens te stoppen. En ik heb alle tijd, want ik moet weer een regenbui uitzitten. Bij beter weer is Oudewater een goede plek voor een koffiestop.

De Linschoterdijk tussen Oudewater en Woerden is een heerlijk rustige weg, waar je mooi kunt genieten van het Groene Hart. Je volgt hier de rivier de Lange Linschoten en fietst tussen de bomen en langs oude boerderijen. Je kunt aan beide kanten van de rivier fietsen, dus je kiest simpelweg de meest rustige oever.

Mijn koffiestop maak ik even verderop. In vestingstad Woerden ontstond rond 45 na Chr. castellum Laurium, met plek voor zo’n 500 soldaten. Dankzij de ligging aan de Rijn vonden archeologen in Woerden meerdere Romeinse schepen. In Stadsmuseum Woerden bewonder je bijzondere spullen van de Romeinen, zoals een helm en modellen van schepen. De stad was ook een hoofdkwartier van de Oude Hollandse Waterlinie. Met nog zo’n 30 kilometer te gaan tot Utrecht, besluit ik dat Woerden een mooie plek is voor een tussenstop. Bij Breuren op het Kerkplein kan ik op het terras schuilen onder een parasol.

Castellum Hoge Woerd

Vanaf Woerden kan ik het laatste deel van de route eigenlijk wel dromen. Ik volg vanaf hier de Oude Rijn. De rivier volgt de vroegere loop van de Rijn en ik fiets hier dus echt midden over de Noordgrens van het Romeinse Rijk, tot de Oude Rijn overgaat in de Leidse Rijn en ik uitkom in de Utrechtse wijk De Meern. Niet vreemd dat mijn laatste tussenstop ook weer een Romeins fort is: Castellum Hoge Woerd. Het Castellum is een moderne versie van het Romeinse fort Fletio dat hier ooit lag. Loop sowieso even naar binnen. Het museum is gratis toegankelijk en huisvest een origineel Romeins schip dat is opgegraven tijdens de bouw van de woonwijk. Nog een kopje koffie bij het Castellumcafé is overigens ook een aanrader. Maar aangezien ik op steenworp afstand woon fiets ik verder, richting de Dafne Schippersbrug. Daar zit mijn fietstocht er weer op.

Hostel Strowis

Woon jij nu niet in Utrecht, en wil je na je tocht nog een nachtje in Utrecht slapen? Dan tip ik Hostel en Hotel Strowis. Aangesloten bij Bikepacking Holland en dus een fietsvriendelijke overnachtingsplek! En dan zou je nu bijvoorbeeld ook na je tocht nog DOMunder kunnen bezoeken. Of een van de andere mooie plekken in Utrecht, ik heb tips genoeg!

Waterlinies Weekendtochten

De Weekendtocht Utrechts Werelderfgoed heeft me positief verrast! Veel van de wegen waar ik de afgelopen 2 dagen fietste kende ik al, maar omdat ik tijdens deze tocht vooral ook de tijd nam om te stoppen, heb ik zoveel nieuws ontdekt. Tijdens de fietstocht kwam ik door 3 oer-Hollandse verdedigingslinies, ontdekte ik weer meer van de Romeinse Limes die zo goed vertegenwoordigd zijn in het landschap. En ik genoot van de polders, de brede rivieren, gravelpaden en vestingstadjes. Dus boek een overnachting (of 2) en ga ook op pad. Ik weet zeker dat je van deze route geniet!

Smaakt dit naar meer? De Weekendtocht Utrechts Werelderfgoed is 1 van de 3 Waterlinies Weekendtochten, fietsroutes tussen de 100 en 125 kilometer die grotendeels door de provincie Utrecht lopen. De routes zijn perfect voor een bikepacking-weekend. Meer informatie vind je op waterliniesweekendtochten.nl. Het gpx-bestand van deze route download je op routesinutrecht.nl. De overnachtingsplekken die ik in deze blog noem zijn allemaal geschikt voor bikepackers. Heb je nog andere vragen? Laat het me weten!

Disclaimer: deze blog kwam tot stand vanuit het programma Hollandse Waterlinies van de provincie Utrecht. In samenwerking met Visit Utrecht Region en Routebureau Utrecht.